jueves, 27 de mayo de 2021

Nuestra danza nos ha hecho otra cosa

Lucila Lema POR DIRECCIÓN · FEBRERO 8, 2017 Lucila Lema Otavalo (Comunidad Kichwa, Ecuador, 1974). Comunicadora social, videasta, traductora, gestora cultural, poeta y narradora kichwa Otavalo. Colaboró en organizaciones indígenas como la conaie, ecuarunari y confeniae. Actualmente es presentadora del noticiero Willaykuna de Ecuador TV. Obtuvo el premio al mejor video de Medicina Tradicional en el III Festival de Cine y Vídeo de la Primeras Naciones de Abya Yala en el año 1999, otorgado por la conaie. El reconocimiento Publicación, en la modalidad testimonio escrito, en el concurso Mujeres Imágenes y Testimonios en el 2000, otorgado por el colectivo Mujer, Imágenes y Testimonios. Reconocimiento a la participación en la 1ra Bienal Continental de Artes Indígenas Contemporáneas, México, 2013. Reconocimiento «Árbol de la Vida» al trabajo de promoción cultural otorgado por la Asociación de Escritores Indígenas de México, Génova, 2015. Su poesía ha sido incluida en el libro Las palabras pueden: los escritores y la infancia, editado por la Unicef. En la antología La nueva poesía hispanoamericana, publicado en España. En las Antologías: Poesía escrita por mujeres indígenas del Ecuador y Poesía de mujeres indígenas latinoamericanas, ambas editadas por el Ministerio Coordinador de Patrimonio del Ecuador. Ha publicado con editorial Santillana, el cuento Chaska, 2016. Organizadora de las cuatro ediciones del Festival de Literaturas de Abya Yala «La Fiesta del Maíz», y coordinadora de la publicación de los textos Hatun Taki, poemas a la madre tierra y a los abuelos y Chawpi Pachapi Arawikuna, nuestra propia palabra, memorias de la tercera y cuarta edición de dicho encuentro literario. Ha participado en los festivales internacionales de poesía de Medellín, Bogotá, México, Génova y Quito, y en las ferias del libro de La Paz, La Habana, Guadalajara, Quito y Guayaquil. Compiladora de la antología de poesía de los pueblos y nacionalidades indígenas del Ecuador Antiguas palabras andantes, editado por la Casa de la Cultura Ecuatoriana, 2016. POEMAS DE LUCILA LEMA Kushikuy Puntaka mana ista apukunata riksirkanchichu kuyaylla killamamallami inti taytapa kuchuman chayarka paypak suni akchawan llampuchinkapak chaymi inti taytaka rikcharirka pata pukrukunata yallishpa tukuy tyashkata wiñachirka. Na samarishpallata achill taytata yupaycharka kawsay karashkamanta. Hatun raymimi tyaka. Ruku hampatukuna, kunturkuna yakuta mañashpa wakanakurka shinami yaku mama urmamurka allpata pukuchinkapak. Chashnami lomakunata, kuyllurkunata, saratapash pukuchirka paykunami karikuna warmikuna tukurkakuna kuyarirkakuna. Hatun raymi ninan kushikuymi tyarka. Alegría En principio no había dioses ajenos. Estaba la luna vestida de escarcha tocando con sus largos cabellos los aposentos sagrados del sol. Despertó él entre rocas, y caminando creció verdosos valles, animales grandes y pequeños. Trasnochando veneraron al dios luminoso por haber permitido la vida. Hubo gran algarabía. Sapos y cóndores abuelos llamaban con cánticos a la lluvia, que es mujer, para hacer parir a la tierra. Vinieron entonces los guaguas, que eran las montañas, las estrellas, el maíz. De ellos nacieron los hombres y las mujeres, y entre ellos hubo amores y hubo fiesta y alegría. Rebozo Yana shunku urku chakipi tuparika, ñukanchik chakishka, kunkashka shimikunapak mishiki yaku kashka. Mana maypipash samayta tarishka, ñukanchik chakikunapak chiriklla allpa kashka. Ñukanchikta kichikik, upalla pachakunapak sumak rimay kashka. Kay yaku llaktapi tupari aycha illa, tullu illa, samay illa purinakuypak, kawsachik samay kashka. Muskuypimi, rukukuna, ñukanchikta rikushka. Paykunami, kanman ñuka puka rebozota charichishka. Ñukaman, kanpak hatun shutita, ñuka yawar purikuk kanpak shimitapash. Rebozo Volver a vernos al pie de esta montaña de corazón negro es agua de panela para nuestros labios secos, olvidados. Es tierra fresca para nuestros pies que no encontraron descanso en otro suelo. Es palabra nombrada para este profundo silencio que nos persigue. Este estar aquí, en el pueblo de agua, es respiro hondo para nuestros cuerpos ya sin carne, sin huesos, sin aliento. Los antiguos nos han visto en sus sueños. Te han entregado mi rebozo rojo. A mí, tu nombre prodigioso y tu boca donde fluye mi sangre. Muskuy Kanpak makikunata takarishkanimi. Kanpak shimita uyashkanimi. Ñuka umapi yakuta, sacha sisakunata churakukta rikushkanimi. Tuta kanpak ñawita rikushkanimi. Hatun mama, ñuka muskuypi kanta riksirkani. Sueño He tocado tus manos. He escuchado tu voz. Te he visto poner agua y flores silvestres en mi cabeza. He encontrado tus ojos de noche. Te he conocido, abuela, en mi sueño. Sinchi mama Tamya warmi pakarimuni Ninan warmi shamuni. Aychalla, pankalla. Mana pipa makipi wataytukushka Kuyaylla chumpikunawanlla pillurishka. Ñuka samaypash tamya yaku urman shina Wakakun. Ñuka aychapash pukushka ñawpa urkukuna Shina, munaylla. Ñawpa mamakunapa ushay katimushka Chinkarishka ayllukunapa puma aya tarimushka. Ñuka hatun mamami chayamushka, Tamyashina, runtushina, yakushina purikun Mishki shimikunata apamushpa Kunkarishka takikunata uyachishpa. Paymi samushka Paypakaman, may ninan millay warmi kashka. Mujer guerrera Amanecí lluvia, abundancia, libertad Atada solamente por los chumpi Que dan forma femenina a mi cuerpo, Suena igual que el aguacero mi respiro. Mi cuerpo montaña de los antepasados en florecimiento. En mi alma, el alma de uno de mis finados: alma jaguar, que siempre me encuentra. Es mi abuela que ha venido, como agua de lluvia, trayendo noticias de las mujeres canciones por miles de años calladas. Es ella, muy dentro Mujer guerrera en demasía. Kay shuk Ari shamunka nishpa shuyakurkanimi, na pantarinkichu Kay shukmi, kay urmakuk, tunirikuk, chukchukuk ukupi, kay chusku pirkakuna muyuntipi tyakuyka. Kay shukmi, chakishka yura shina, pawakuk, kuyurikuk tyarina kaspipi tyakuyka. Kay shukmi, kay wañuchinashnalla, kaparikushpapash, na kuyurik punkuta rikkuyka. Kay shukmi kay tamyata rikukushpapash, na yakuchu yayka. Tatkikunami, munaymi, ñuka chakishka shimimi. Ari, shamuchun shuyakurkanimi, na pantankichu. Chay shukmi, ista ukupi kampak mutyashka aycha sirikuyka Chay shukmi, ishta punkupi, na tamyakpipash, kampa mutyashka aycha sirikuyka Chay shukmi, kanpak shunku ukupi ninan mayushina, challwakunashina kuyurikuyka, mishashka pachaka. Yachankichari, chay urku washapi wañukuk, pakirikuk ñanka Mana kayshukpash, chayshukpash kanchu. Chayka, rumipi shina, ñuka shimi kanpak aychapi shuyushka, na kunkana, kichikishka tyakun. Otra cosa Si esperaba que vinieras no te equivocas. Una cosa es estar aquí, sentada, entre estas cuatro paredes, que quieren caer, que se desmoronan, que tiemblan. Una cosa es estar sentada en esta silla, que es hoja seca en medio del viento arrebatado. Una cosa es mirar caer la lluvia en mi ventana Y saber que no es agua, que son segundos, que son ganas, que es mi boca seca. Si esperaba que vinieras no te equivocas. Otra cosa es tu cuerpo raro, tibio, recostado entre otras paredes, otra puerta y tu cuerpo mojado sin lluvia. Otra cosa es ese río y los peces que corren por tu pecho, que son tiempo ganado. Pero sabrás, que este camino roto, que empieza a morir tras la montaña, no es ni una cosa ni la otra, es sólo la huella que como en piedra te dejó mi boca y que hoy no encuentra salida. Kuyachi Kunan raymi puncha kan Shuk hawapachakunata muyushpa shamunkichari Pumamaki yurapi shuyashami Paypak sapipi yakuta churashami Muti yurakunata rikushami Pukalla sisakunapa mishki hakuta allichishami Yupaychani killu wiksayuk urpiku, tukuy tutamantakuna Kanpak sumak wakay takita karashkamanta Alabanza Hoy es un día de fiesta. Llegarás desde otro cielo. Te esperaré en el árbol de pumamaqui. Verteré agua en sus raíces. Cuidaré el rocío abundante de sus hojas y guardaré el polen de sus flores naranja. Te agradezco pechiamarillo por la sinfonía de tu canto mientras dura el amanecer de todos mis días. Punku Kay ñan tukuripi. laurellla ashnakuk kaspipi ñuka takita sakini. Kaspi tukushka yurapi. Kaya shuk upalla pachakunata rikuna, shuk hichurikunata rikuna shuyupi ñuka takita sakini. Kanpak llapishka makikuna, Kanpak washapi micha tyanakuk, kay uchilla allpapi, ñuka takita sakini. Ñuka mishashka punkupi ñuka takita sakini, Tukuylla llulla kashka kakpipash. Puerta Dejo mi canto aquí, donde se detiene el camino. En este pedazo de madera y su olor a laurel. Dejo mi canto en este árbol que ha perdido su forma. En esta figura que mañana verá otros silencios, otras despedidas. Dejo mi canto en este pequeño suelo, donde habitan tus manos apretadas y la luz sobre tu espalda. Dejo mi canto en esta puerta que es mi gloria, aunque todo sea mentira. Wañushkakuna Wañushkakunaka mana allpa ukupilla kanchu. Paykunaka ishkay pachakunapi kawsankuna. Wakinpika, mishkita, mishki naranjakunata mikunkapak shamunlla. Chayshuk pachapi paykuna munashka ayakunawan parlanllami, nin ukllashpa, ñuka purikunra mamita. Los muertos Los muertos no están bajo tierra. Ellos pueden partir el tiempo en dos. A ratos vienen, comen miel y naranjas dulces. Allá en la otra vida hablan con los espíritus que ellos quieren, dice mi madre, que me abraza aún. Maskakuni Tawka tutakuna chawpipi pakirishka; Kanta karullaktakunapi maskani. Imata shinashayari. Kay hawapachapash kanpak ñawikunalla hunta rikurikun. Manachu ishkantilla kana kanchik. Buscándote Noches enteras partidas por la mitad; Buscándote lejos de tu naturaleza. ¿Qué hago? Si este cielo está hecho de tus ojos. Si solo los dos somos necesarios. Yura Shukkunapak ñawipi mana ima rikurishppash, ñukanchik llakishka apukunaka tyanakunmi. Shina kakpichari kay hatun llaktapi tuparini, ruku taytalla, shutichini. Tamyawan shamuni; Kampak, mana tukurina sapikunapak yakuta, mishi mikunata apamuni. Shuk kintipash kaypi shayakunmi. Árbol Donde para otros no hay nada, habitan los apus que uno quiere. Será por eso, que en estas tierras urbanas te encuentro, padre antiguo, y te nombro. Vengo con la lluvia; traigo agua y frutas para tus raíces infinitas. Un colibrí es testigo. Ama manllaychu Chay lucero kimirikunmi. Kintikunapash pawanakunmi. Pakchashina ñuka shunkupash culun nikunmi. Chay kanpa shimiwan allpata mutiachishami. Ñukanchipi wayrapash pukllachun. Ama manllaychu: manachu mamitakunaka urkukunapash kuyarinmi nin. No temas Aquel lucero se aproxima. Aletean los colibríes. Más que la cascada truena mi corazón. Con esos tus labios regaré la tierra. Que en nosotros juegue el viento. No temas: nos dicen las abuelas que hasta los montes se aman. Shuyanchik –Hawapachapi tyak ñukanchik tayta–, kunan, kaypi shuyanchik. Maypi sisakuna urmachun sakirkanchik Maypi ñukanchik ñan chinkarinkapak karka. Kaypi shuyanchik Maypi shunku hunta kuyaypash llaki takiman tikrashka. Kunan shuyanakunchik, Maypi llullu wawakunapak ñawikuna kawsakun Maypi moras mishkilla ashnakuk, chaypi. Shuyanchikmi tayta; maypi ñuka hatun mama, Killamama shayarin, chaypi. Esperamos –Padre nuestro que estás en los cielos–, te necesitamos aquí y ahora, En el sitio antiguo de nuestra tierra, Donde dejamos las flores caer Y quiso borrarse nuestro camino. Te esperamos aquí Donde todo el amor se ha hecho canción triste. Te esperamos ahora, donde viven los ojos de los recién nacidos y el perfume de las moras silvestres. Te esperamos padre; Donde se detiene la luna, mi abuela. Kuyay Pay, tutalla kacharishpa shunku hunta munaylla kawsachik paypa wallkata kuyakun. Pay, punchayakukpi paypak shunkuta watashka , kintikunalla pawanakun paypa ñawi akchata kuyan. Amor Él ama sus collares, y la magia que le produce desatarlos, bajo la espiral infinita de la noche. Ella ama sus pestañas, Donde se enreda su corazón; y danzan colibríes al encenderse el sol. Muskuy Kunan hatun tayta mamakuna chinkarishkapi, pi, imata kani nishayari. Punchayakukpi wacharishka warmichu kani, haykamanta kawsarik, chinkarik kushni llantuchu kaniyari. Rukukuna sakishka mankakunapa mana chinkarishka allpachu kaniyari. Wayrapash kuyashka, urku laya warmichu kaniyari. Killu wallka, yana, yura anaku chuakushka muskuychu kani. Wañushkakunapa yachayta hapisha. Ñuka shina wañunakuk ankakunapa, shuk wiwakunapa yachayta nishpa purikchu kani. Mana kashpaka, kay tutapash tikramushka, ñuka muskuyllatachu kaniyari. Kawsakunimi, kawsanakunchikmi nishpa hawamanta urmakuk mutyachikuk yakuchu kaniyari. Sueño Ahora que no están los abuelos, quién se supone que soy yo. Mujer nacida en la primera luz, ser con cuerpo de humo, que es un instante y el otro es nada. Una parte de la arcilla que ellos dejaron y no se hizo polvo. Hembra con caderas de montaña que enamora al viento. Sueño cubierto de collares amarillos y anacos de dos colores. Nieta pretendiendo aprender de los muertos, de los silbos de las aves, de los gritos de los animales que están muriendo igual que yo. O soy mi propio sueño, que ha vuelto a vivir otra noche más, repitiéndome a mí misma: la agonía ya se fue. He vuelto, hemos vuelto a vivir como gota de agua que baña desde lo alto. Uyashami Uyashami tayta, kanllatami yachanki. Ñukanchi tushuymanta shukmi kashkanchik. Llaki purinakukpipash pay kuyaywan wiñachishka. Ñukanchik sarushkata, upallayta, takikunatapash tantachishka mana wañuchun sakinkapak. Ari. Ñukanchi tushuymanta shukmi kashkanchik. Manachu akapana shina muyuynti churashkanchik. Muyuy muyuy puma ayakunantin, raymi churakunakunawan tikramushkanchik. Nachu kan nishkata, rikuchishkata maskashpa kan chinkarishka allpaman chayashkani. Tayta mana krinata sakishachu, kampak chakikunamanta, ñuka chakikunapash mishashka. Chaki cielo, chaki cielo, chaki cielo. Creeré Padre, no dejaré de creerte, tu sabiduría es mayor. Nuestra danza nos ha hecho otra cosa. Aún en tiempos de dolor nos ha criado con afecto. Ha recogido nuestras huellas en silencios y cantos para no dejarnos morir. Sí, nuestro baile nos ha hecho otra cosa. Si como huracán zapateamos cual círculos guerreros. Cada vuelta hemos tornado junto a espíritus y pumas, vestidos de fiesta. Si buscando la señal que me ofrendaste llegué al espiral donde dejaste tu respiro. Padre no dejaré de creerte, por tus pies, mis pies son vencedores. Chaki cielo, chaki cielo, chaki cielo.

No hay comentarios:

Publicar un comentario